Op de rug gezien

1678 augustus 11, Nijmegen

In mijn laatste column voor Gen. wil ik stilstaan bij mijn eerste schreden op het pad van de familiegeschiedenis. Ergens begin jaren tachtig kreeg mijn vader een reproductie van een ets cadeau van zijn jongere broer, die in Nijmegen had gestudeerd en geheel toevallig ook mijn leraar aardrijkskunde was op de middelbare school. Op die ets staan een twintigtal heren uit de Pruikentijd. Zij zijn allemaal min of meer frontaal afgebeeld op één na, die een tekst voorleest. Het betref de ets Het sluiten van de vrede van Nijmegen, 11 augustus 1678 van Jan Luyken. Bij een aantal figuren staan nummertjes en in een onderschrift worden deze van namen voorzien: 1. Den Heer Straatman, 2. Den Heer Colbert, 3. Den Graaf van Estrades, et cetera.

De prent was aanleiding voor een hoop vragen. Wie was die Straatman, wat deed hij daar en is hij familie? Als historicus in spe was het natuurlijk mijn eer te na om daar geen antwoord op te kunnen geven.

De eerste twee vragen wist ik al snel te beantwoorden. Theodor Althet Hendrick Straetman (1637-1693) was carrièrediplomaat uit een Gelders-Kleefse familie die het schopte tot Hofkanzler van keizer Leopold I in Wenen en door hem tot Rijksgraaf werd verheven. De Nederlandse Straatmannen kunnen niet van hem afstammen omdat zijn tak begin achttiende eeuw alweer uitstierf, maar de naam leeft nog voort in die van de Fürsten von Batthyány-Strattmann.

Met de laatste vraag ben ik nog steeds bezig. Volgens het meest waarschijnlijke scenario is er een familieband en splitsten zijn en mijn tak zich ergens aan het eind van de vijftiende eeuw. Het kan nog vele jaren duren eer ik dat verhaal helemaal rond heb. Er moet natuurlijk ook een uitdaging overblijven. Overigens is op de ets van Jan Luyken ‘Den Heer Straatman’ nu juist de enige afgebeelde persoon die de toeschouwer op de rug ziet. Je ziet wel de context, maar de hoofdpersoon heeft geen gezicht. Een prachtige metafoor voor de puzzel die familiegeschiedenis is. 

Dit verhaal verscheen in juni 2017 als column in het tijdschrift Gen.magazine van het CBG.  

Bronnen:
- Website Geheugen van Nederland
- Wikipedia over Vrede van Nijmegen
- Huis van de Nijmeegse geschiedenis over Vrede van Nijmegen  
- Wikipedia over Jan Luyken (1649-1712)
- Zie ook de eerdere Blog-bijdragen over Graaf Straetman 

Schilderij van Graf von Strattmann

Nijmegen, 1678

In december 2014 wijdde ik een verhaaltje aan een pasteltekening van Graf von Strattmann (1637-1693) die ik gevonden had in de collectie van het Rijksmuseum. (Afbeelding links.) Ik betoogde daarin tevens dat de maker Bernard Vaillant (1632-1698) moest zijn, waar de website van het Rijks nog twijfelde tussen Bernard en diens halfbroer Wallerant Vaillant (1623-1677).

Onlangs vond ik via Europena.eu op de website van het Regionaal Archief Nijmegen een zwart-wit afbeelding van een schilderij van de graaf dat in 1678 tijdens de onderhandelingen voor de Vrede van Nijmegen gemaakt is door diezelfde Bernard Vaillant.

Wanneer je het schilderij en de pasteltekening naast elkaar ziet wordt duidelijk dat beide werken niet alleen gemaakt zijn door dezelfde kunstenaar, maar ook dat de pasteltekening waarschijnlijk een voorstudie was voor het schilderij.
Volgens de metadata van het Regionaal Archief Nijmegen hangt het originele schilderij in het Nijmeegse stadhuis. Ik heb inmiddels van het stadhuis een uitnodiging om langs te komen om een kleurenfoto te maken van het origineel. Nu nog een datum zien te vinden dat ik tijdens kantooruren in Nijmegen kan zijn. De kleurstelling laat zich met de pasteltekening bij de hand natuurlijk al raden.

Pasteltekening van Graf von Strattmann

Nijmegen, 1678-1679

Theodor Althet Heinrich von Strattmann (1637-1693) was in 1678 en 1679 als gevolmachtigd ambassadeur van de keizer in Wenen aanwezig bij de onderhandelingen voor de Vrede van Nijmegen (1678-1679). In het Rijksmuseum te Amsterdam hangt een portret van Von Strattmann. Toen ik het vandaag vond was ik er erg blij mee, want ik was al langer op zoek naar een portret-in-kleur van Von Strattmann. Een zwart-wit ets had ik al eerder gevonden.

Volgens het bijschrift van het Rijks was Von Strattmann gezant in Nijmegen. Als makers noemt de website van het Rijks de half-broers Bernard en Wallerant Vaillant. Zij waren belangrijk voor de ontwikkeling van het pastelportret. Ze hadden nog drie andere (half-)broers die ook allemaal succesvolle schilders waren: Jacques (1625-1691), Jan (1627-1668+) en Andreas (1655-1693).

Kennelijk is nog onduidelijk wie van de twee het portret in pastelkrijt op papier heeft gemaakt.
Indien het portret daadwerkelijk is gemaakt tijdens (of na) de onderhandelingen voor de Vrede van Nijmegen kunnen we ook bepalen wie van de twee de maker was. Wallerant Vaillant (1623-1677) was ten tijde van de vredesonderhandelingen namelijk al overleden, waardoor Bernard Vaillant (1632-1698) als maker overblijft. Er is eigenlijk ook geen enkele reden om aan te nemen dat een in de Nederlanden opererende schilder Von Strattmann al vóór de Vrede van Nijmegen zou willen portretteren, want zijn ster begon in deze contreien naar aanleiding van die onderhandelingen pas echt te rijzen. Overigens kreeg Von Strattmann de titel van Graaf pas in 1685.

(Zie ook de eerdere bijdrage over de Graaf)

Bronnen: 
- Website Rijksmuseum, Portret van Graaf Theodor Alethaeus Heinrich Strattmann, gezant te Nijmegen. 
- Wikipedia over Wallerant Vaillant, Bernard Vaillant en Vrede van Nijmegen
- Voor meer info over gebroeders Vaillant, zie RKD-Explore